ADHD u kobiet: jak kompensacja może ukrywać trudności przez lata

ADHD u kobiet przez długi czas opisywano głównie przez pryzmat obrazu częściej zauważanego u chłopców. Ruchliwość, przerywanie lekcji i zachowania wyraźnie widoczne dla otoczenia łatwiej prowadziły do skierowania na ocenę. Tymczasem u części dziewcząt i kobiet większym problemem są nieuwaga, przeciążenie, chaos organizacyjny i wysiłek wkładany w to, żeby nikt tego chaosu nie zobaczył.

To nie znaczy, że istnieje jeden odrębny „kobiecy ADHD”. Chodzi raczej o to, że płeć, oczekiwania społeczne, sposób prezentacji objawów i współwystępujące trudności mogą wpływać na to, kiedy ktoś zostanie zauważony i jak sam interpretuje własne doświadczenia.

Dziecko, które nie przeszkadza, łatwiej przeoczyć

Dziewczynka może siedzieć cicho, patrzeć w zeszyt i jednocześnie nie śledzić dużej części lekcji. Może być zdolna, szybko nadrabiać materiał i mieć dobre oceny, ale regularnie zapominać o rzeczach, wykonywać pracę w ostatniej chwili albo potrzebować pomocy rodzica w utrzymywaniu organizacji.

Jeżeli nie sprawia kłopotów wychowawczych, otoczenie może uznać, że wszystko jest w porządku. Sama dziewczynka słyszy czasem, że jest roztrzepana, leniwa, chaotyczna albo „mogłaby więcej, gdyby się postarała”. Po wielu latach taki język może zostać włączony do obrazu siebie.

Badania nad doświadczeniami kobiet diagnozowanych dopiero w dorosłości pokazują, że wiele z nich wcześniej nie rozpoznawało własnych trudności jako możliwych objawów ADHD. Często konieczne było samodzielne szukanie informacji i przekonywanie specjalistów, żeby w ogóle uwzględnili taką możliwość. To ważna obserwacja, ale nie znaczy, że każda kobieta z przeciążeniem lub problemami organizacyjnymi ma ADHD.

Kompensacja może wyglądać jak brak problemu

Kompensacja oznacza stworzenie sposobów, które pozwalają funkcjonować mimo trudności. Kalendarze, alarmy, wielokrotne sprawdzanie, przygotowywanie wszystkiego z dużym wyprzedzeniem albo trzymanie się bardzo sztywnych procedur mogą być skuteczne. Problem pojawia się wtedy, gdy utrzymanie tego systemu pochłania ogromną część energii.

Ktoś może nigdy nie spóźniać się do pracy, bo wychodzi godzinę za wcześnie. Może pamiętać o spotkaniach, ponieważ sprawdza kalendarz kilkanaście razy dziennie. Może oddawać wszystkie projekty terminowo, ale prawie każdy kończyć nocą tuż przed deadlinem.

Sam efekt końcowy nie pokazuje całej funkcji wykonawczej. Dlatego podczas diagnozy warto pytać nie tylko o to, co udało się osiągnąć, ale jak wygląda droga do tego wyniku.

Perfekcjonizm bywa strategią ochronną

Perfekcjonizm nie jest kryterium ADHD. U części osób może jednak pełnić funkcję zabezpieczenia przed błędem, zapomnieniem albo chaosem. Jeśli ktoś nie ufa własnej pamięci, zaczyna sprawdzać wszystko wielokrotnie. Jeśli wielokrotnie słyszał, że jest nieuważny, może próbować eliminować każdą możliwość pomyłki.

Z czasem taki sposób działania może wyglądać jak bardzo wysoka sumienność. W środku może jednak wiązać się z napięciem, odkładaniem rozpoczęcia zadań i poczuciem, że wszystko trzeba zrobić idealnie albo nie da się zacząć wcale.

Nie należy automatycznie przypisywać perfekcjonizmu ADHD. Może on występować także przy lęku, doświadczeniach relacyjnych i wielu innych trudnościach. W diagnozie liczy się kontekst.

Macierzyństwo i wzrost liczby obowiązków mogą zmienić obraz

Niektóre kobiety zaczynają podejrzewać ADHD po narodzinach dziecka. Liczba drobnych, równoległych zadań nagle rośnie. Trzeba pamiętać nie tylko o własnym planie dnia, lecz także o wizytach, ubraniach, szkole, jedzeniu, dokumentach i tysiącu małych decyzji.

Jeżeli wcześniej funkcjonowanie opierało się na bardzo precyzyjnych systemach i dużej ilości czasu na regenerację, nowy etap życia może sprawić, że system przestaje działać. Nie jest to dowód, że ciąża czy macierzyństwo wywołały ADHD. Mogły natomiast ujawnić wcześniejsze podatności.

Badania nad ADHD u kobiet zwracają również uwagę na możliwe znaczenie zmian hormonalnych dla nasilenia objawów w różnych etapach życia. Jest to obszar rozwijającej się wiedzy. Nie mamy jeszcze podstaw, żeby każdy wzrost trudności w określonej fazie cyklu lub życia tłumaczyć jednym mechanizmem hormonalnym.

ADHD może współistnieć z lękiem i depresją

Kobieta może przez lata zgłaszać się po pomoc z powodu lęku, obniżonego nastroju albo przewlekłego poczucia niewydolności. Czasem są to problemy niezależne. Czasem część cierpienia rozwija się wtórnie do lat chaosu, przeciążenia i negatywnych ocen. Często oba poziomy współistnieją.

Dlatego obecność depresji czy zaburzenia lękowego nie powinna automatycznie zamykać pytania o ADHD. Z drugiej strony nie wolno też każdego lęku i spadku koncentracji wyjaśniać ADHD. Rzetelna ocena wymaga sprawdzenia przebiegu każdego obszaru osobno.

Maskowanie i kompensacja to nie to samo co diagnoza

Rozpoznanie siebie w opisie kobiet z późno rozpoznanym ADHD może być ważnym początkiem. Nie jest jednak końcem procesu. NICE zaleca pełną ocenę kliniczną i psychospołeczną, historię rozwojową i psychiatryczną oraz sprawdzenie funkcjonowania w różnych ważnych obszarach życia. Same skale i kwestionariusze nie powinny rozstrzygać diagnozy.

W praktyce szczególnie ważne bywa pytanie o dzieciństwo, sposób uczenia się, relację z terminami, pamięć roboczą, organizację dnia, impulsywność, regulację emocji, sen i to, jak bardzo codzienność zależy od sztucznie zbudowanych podpórek.

Późna diagnoza może zmienić język, którym opisuje się siebie

W niewielkim badaniu jakościowym kobiet diagnozowanych w dorosłości uczestniczki opisywały między innymi ulgę, większe zrozumienie własnych doświadczeń i możliwość budowania bardziej adaptacyjnych sposobów radzenia sobie. Jednocześnie mówiły o trudnościach z dostępem do opieki, stygmatyzacji i obciążeniu związanym z samym procesem. To ważne, bo diagnoza nie jest magicznym rozwiązaniem wszystkich problemów.

Może jednak pozwolić przestać interpretować wieloletnie trudności wyłącznie jako brak charakteru lub wysiłku. Dobra informacja zwrotna powinna również jasno mówić, czego diagnoza nie wyjaśnia i które problemy wymagają osobnej uwagi.

Jeśli pytanie dotyczy własnego funkcjonowania i mieszkasz w Szczecinie, opis lokalnego procesu znajduje się na stronie diagnoza ADHD w Szczecinie. Ogólnopolskie informacje o samym procesie diagnostycznym są rozwijane osobno w DiagnozaADHD.com.pl.

Późne rozpoznanie nie musi oznaczać, że wcześniej niczego nie było widać. Czasem ślady były obecne od dawna, tylko przez lata interpretowano je innym językiem.